نویسنده : فرزاد سلیمی فر Farzad Salimifar - ساعت ۳:۱٩ ‎ب.ظ روز ۱۳٩٢/٦/۱٤
 

هیچ جامعه‌ای در هیچ زمانی از نهضت ترجمه بی‌نیاز نیست. در مورد جامعه ما نیز این امر صادق است. ترجمه مقدمه‌ای برای تولید علم است. در واقع با ترجمه ما پا بر داشته‌های دیگرانی می‌گذاریم که می‌توانند سکوی پرشی برای رشد و تولید علم بومی باشند.
بسیاری از مواقع ما با درک یک علم به زبان اصلی آن، به موفقیت رسیده‌ایم. در این زمینه دو دیدگاه وجود دارد؛ گروهی معتقدند که اگر یک علم یا دانش تنها در بستر زبانی خود درک و فهم شود هم جامعه فارسی زبان را از آن علم محروم کرده‌ایم و هم گستره خود علم را محدود ساخته‌ایم که این امر، عدم رشد زبان فارسی و به حاشیه رانده شدن آن در جامعه علمی و آکادمیک را به همراه خواهد داشت. گروه دوم کسانی هستند که به متن ترجمه‌ای اعتقادی ندارند و معتقدند در ترجمه ممکن است به دلیل نقص‌هایی که وجود دارد و جداشدن از «بافت» بدفهمی ایجاد شود. به همین دلیل از این که «علم ترجمه نشود» دفاع می‌کنند که البته این دفاع باعث می‌شود آن علم در انحصار دانشمندان همان علم باقی بماند و بومی نشود.


ضرورت معادل سازی‌ها
برای بهره‌مندی از علم در زبان‌های دیگر، نیازمند مفهوم‌سازی و واژه‌گزینی هستیم تا بتوانیم فضای فکری نویسنده را برای مخاطب ایرانی تداعی کنیم. به همین خاطر بر آن شدیم تا نظر تنی چند از استادان فلسفه را در رابطه با وضعیت ترجمه و نحوه واژه‌گزینی‌ها و مفهوم‌سازی‌ها در این حوزه جویا شویم.
دکتــر ضیا موحد، عضو هیات امنـای انجمن حکمت و فلسفه ایران، در گفت‌و‌گو با خبرنگـــار ضمن ابـــراز رضایت از وضعیت ترجمه کتب فلسفی گفت: «ترجمه دقیق کار بسیار مشکلی است اما با این وجود در حوزه علوم انسانی و به ویژه زبان‌شناسی و فلسفه کار مترجمان موفق ارزیابی می‌شود و با توجه به سابقه‌ و دقتی که زبان‌شناسان دارند مفاهیم و اصطلاح‌یابی‌های خود را پیدا کرده‌اند. یعنی معادل‌هایشان اغلب مناسب بوده و کاربرد هم پیدا کرده‌است. بنابراین کتاب‌هایی که ترجمه می‌شود اگر توسط صاحبان و متخصصان همان علم ترجمه شده باشد معمولاً خوب از آب در‌می‌آیند چرا که ترجمه یک کار آموختنی است و با تجربه و آموزش بدست می‌آید».
ایــــــن در حالی است که دکتــرحسین شیخ رضایی، استاد فلسفه علم و از دیگر اعضای انجمن حکمت و فلسفه ایران، در گفت‌و‌گو با خبرنگار از وضعیت ترجمه کتب تخصصی فلسفه ابراز نارضایتی کرد و گفت: «در فلسفه بویژه فلسفه زبان مجموعا دو تا سه کتاب بیشتر نداریم و به همین دلیل در فلسفه زبان نسبت به سایر حوزه‌های فلسفه تحلیلی مثل فلسفه علم اصطلاحاتش کمتر جا‌افتاده است و در این زمینه نیاز به تلاش‌های بیشتری احساس می‌شود».
همچنیـــن میثم محمد امینی زبان‌شنـــاس و مترجم کتاب «درآمدی بر فلسفه زبان» همچون دکترموحد نسبت به روند ترجمه در کشور خوشبین است و در این رابطه به خبرنگار می‌گوید: «برای واژه گزینی و معادل‌سازی در ترجمه علی‌رغم وجود فرهنگستان نیاز به یکسری نهادهای صنفی داریم تا قاطبه مترجم‌ها با حضور در آنجا فقط در امر واژه‌گزینی تصمیم‌گیری نکنند بلکه حداقل بتوانند هنگام رأی‌گیری حضور داشته باشند و اگر نظر مخالفی داشتند عنوان کنند.» وی افزود: «در حوزه مباحث فلسفه تحلیلی یک سری واژه‌گزینی‌ها جا افتاده در حالی که «متن»، یک امر زنده است و هر روز مفاهیم جدید ایجاد می‌شود. کتاب‌هایی که از سال 2010 به بعد ترجمه می‌شوند را باید خود مترجمان بدون هیج مرجع تصویب‌شده‌ای واژه‌گزینی و معادل‌سازی کنند. وجود این چنین نهاد‌های صنفی می‌تواند به جا افتادن واژه‌های جدید سرعت بیشتری ببخشد».

پرده‌خوانی نمایش ترجمه در ایران
برای فهم این که چرا استادان چنین نظرات متناقضی در باب وضعیت ترجمه در ایران دارند شاید بتوان چنین تحلیلی بر آن گذاشت که در اوایل انقلاب یکباره انفجاری در تولید و شمارگان کتاب در ایران ایجاد شد. این استقبال مردم - که شاید در کتاب‌های ترجمه شده بیشتر بود - چند تغییر در وضع کتاب به وجود آورد؛ یکی این‌که کمیت ترجمه در ایران بالا رفت. چنانکه تعداد کتاب‌هایی که بعد از انقلاب ترجمه شده چندین برابر کتاب‌هایی بود که در دوره بیست ساله قبل از انقلاب ترجمه شد. همزمان با بالا رفتن تنوع موضوع‌ها تعداد مترجمان هم زیادتر شد. این سه ویژگی (یعنی افزایش نشر کتاب، تعداد مترجمان و تنوع موضوعات) چند حسن و یک عیب داشت که خود باعث شکل‌گیری دیدگاه‌های مختلف در مورد وضعیت ترجمه در ایران شد.در پرده اول، مسلم به نظر می‌رسد که با افزایش ترجمه کیفیت تحت‌الشعاع کمیت قرار گیرد و حتی برای دوره‌ای هرچند کوتاه با وضعیت چندان مطلوبی در ترجمه روبه‌رو نباشیم.در پرده بعدی، اتفاقی که برای ترجمه کشور افتاد این بود که با افزایش مترجمان و افزایش تنوع موضوعات، مترجمان ناشناخته و غیر‌متخصص وارد کار شدند که شاید تا حدی این عدم تخصص و تجربه باعث پایین آمدن کیفیت کار ترجمه شده باشد.ولی بعد از این دو سناریو، ما با سناریوی سومی روبه‌رو می‌شویم که با ایجاد نهادهای تخصصی آموزش ترجمه و حلقه‌نشین شدن اساتید صاحب‌نظر حوزه‌های مختلف در خیل مترجمان، وضعیت ترجمه کتب تخصصی و آکادمیک اکنون با شرایط مطلوب‌تری روبه‌رو است.


منبع: روزنامه ایران مورخ 26-4-92 صفحه 13